«Бәрі де мүмкін!» – Балуан тас көтергендер ұраны

– Абылайхан мырза, сіздің жобаңыздың атауы «Қазақ күшінің картасы». Бірақ картада тас белгіленеді, жер белгіленеді. Рухты картаға түсіруге бола ма?

– Дәл осы сұрақтан бастаған дұрыс. «Карта» дегенде бәрі координат, нүкте, я сызықты елестетеді. Алайда ең ұлы карталар – географиялық емес. Гомердің «Илиадасы» – карта. Абайдың қарасөздері – карта. Тіптен, Қожа Ахмет Ясауидің хикметтері – карта. Олардың бәрі бір нәрсені, адамның рухани кеңістігін белгілейді.

Біз де дәл осыны жасаймыз. Балуан тасты тек тас деп білетіндер қатты қателеседі. Ол – бір жерде, бір уақытта, бір адамның өзгелер «мүмкін емес» деген кедергіні жеңгенін белгілейтін нүкте. Сол нүктелерді жинасаң – күш картасы шығады. Қазақ рухының картасы! Мүмкін еместі мүмкін еткен сәттердің картасы!

– Мүмкін еместі мүмкін еткен...?!

– Солай да солай! Әңгімені анықтамасын анық та дәл тұжырымдаудан бастайықшы. Шынтуайтында, «балуан тас» дегеніміз, мүмкін еместің алдында шегінбеген рухтың рәмізі. Қалайша? Балуан тастар өте ауыр тастар. Өте ауыр! Олардың салмағы 200 келіден бір жарым тоннаға дейін баруы мүмкін. Былайша айтқанда, материалдық дүние көзімен қарасаң, «әсте мүмкін емес». Әйтсе де біздің алпауыт ата-бабаларымыз оны мүмкін еткен. «Балуан тас» деген ұғымның арғы жағында «мүмкін болғанда қандай» деген идея жатыр. «Мүмкін еместі» балуан тас көтергендерге айтпаңыз! Мүмкін емес, мүмкін, егер мақсаткер қазақ қаһарманы болса...

Тек мұның да бір шарты бар. «Әруақ шақырмай, адуын күш тумайды». Мұны атам қазақ баяғыда-ақ айтқан.

– Бұл қазақтың ежелгі сөзі дейсіз бе? Оны балуан тас тақырыбымен қалай байланыстырасыз?

– Бұл киелі түйінді мен бірнеше жылдан бері ой таразысына салып келемін. Ойлаған сайын тереңдей береді.

Ойлап қарашы: «Адуын күш» деген не? Жай күш емес. Қарапайым бұлшық ет күші емес. Адуын күш – шектен тыс күш. Табиғи мүмкіншіліктен асатын күш. Физика заңдарының шегіне сыймайтын күш.

Ал «әруақ шақыру», бұл не? Бұл – өзіңнен биік нәрсені шақыру. «Мен жалғыз емеспін, артымда рух бар» деп сезіну.

Балуан тасты алдына қойған адам осы екі нәрсені бір мезгілде жасайды. Тонна-тонна физика тұрғысынан мүмкін емес. Сонда да ол «мүмкін емес» деп кетпейді. Ол іштей бір тылсыматты шақырады. Сол шақырудан «адуын күш» туады. Тас жерден қозғалады. Халық бұл механизмді мыңдаған жыл бұрын байқаған. Сөйтіп, бір ауыз сөзге сыйдырған.

– Балуан тастардың нақты салмағы туралы айтып өтсеңіз. Оқырман «ауыр тас» десе де, шын мәнін сезіне ме?

– Сезінбейді. Сондықтан нақты айтайын. Семей атыраптағы Көкжал Барақтың көтерген тасы 700 келі, сол маңдағы Малмақтыкі 500 келі! Қазақ пен қырғыз шекаралас жатқан Алатау етегінде Өтептің көтергені тоннаға жуық тас! Жамбыл-Шудағы Балуан Шолақ көтерген 800 келіден асатын тас! Қытай билігі астында қалған қазақ жерлерінде – Дәлелхан 800 келі, Ыдық 430 келі және тағы басқа! Ал Арқада жасаған атақты балуан Қайдар Оспанов бір жарым тоннадан асатын жүк көтерді деген сөз бар. Осылай кете береді!

Әрине, мұның ішінде Қажымұқан атамызға ерекше тоқталған жөн. Заманы берірек болғасын, оның көтерген тастары басқаларға қарағанда, көбірек сақталып қалған. Мысалы, Павлодардағы Баянауылда 480 келілік тасы тұр. Семей қаласында мешіт жанында бір тас жатыр. Бірақ өлшенді деген тырс еткен сыбыс жоқ. Алайда Темірландағы Қажымұқан музейі бұл жағынан бәрінен озып тұр. Онда: Ақ диірмен тас – 630 келі. Қызыл диірмен тас – 550 келі. Томбы тас – 350 келі. Осылардың бәрін бір адам Қажымұқан жерден алып, өз қайратын әйгілеген.

Бұлардың әрқайсының өз тарихнамасы бар. Музей қорына келу хикаялары да қызық. Айталық, 550 келілік қызыл диірмен тасы туралы музей өкілдерінің әңгімесі мынадай: оңтүстік өлкедегі Қызыл-Сеңгір ауылында палуан атаның қолымен көтеріп лақтырып өнер көрсеткен алып тасы бар екені айтылып қалады. Ауыл тұрғыны Даниярбек Исманұлының үйінің ауласында сақталған тасты музей қызметкерлері әуелі телефон арқылы көріп-біліп, үй иесімен сөйлесіп, мұражай қорына беруге рұқсатын алады. Қажымұқан баба бір өзі көтеріп тастаған үлкендігі мен ауырлығы соншалық, тасымал кезінде 6-7 ересек ер адам жабылып жүріп көліктің телешкесіне әрең тиеп алыпты.

550 келі дегеніміз қандай салмақ? Орташа оншақты адамның жиынтық салмағы. Соны бір кісі жерден жұлып алған. Фантастика ма? Фантастика!

Материалдық-физикалық дүниенің логикасы бойынша еш мүмкін емес. Физика заңдары қарсы тұрады. Бұлшық ет анатомиясы «болмайды» дейді. Бірақ болды. Ол неліктен болды?

Осы жағын ойлап көп іздендім. Жуырда жауабын екінші дүниежүзілік соғыс құрбандарының бірі, австриялық психолог Франклдің «Адам мағына іздеуде» кітабынан тапқандай болдым...

– Елдің бәрі оқымысты емес. «Франкл деген кім?» деп сұрауы мүмкін. Ол кім еді? Кеңірек айтып өтсеңіз.

– Виктор Франкл – австриялық дәрігер, психолог. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистердің өлім лагерінде болған. Аушвицте. Дахауда. Бар дүниесінен айырылған, жұбайын жоғалтты, ата-анасын жоғалтты, бауырын жоғалтты. Өзі де өлім күтті. Дегенмен өлмеді. Аман шықты. Содан кейін адам баласының мағына іздеуін тәптіштеп тарқатып жазды.

Қош, сонымен, оның тұжырымдамасы бұған – «мүмкін еместің мүмкін болуы» құбылысына спорт тілімен емес, психология тілімен жауап береді екен. Ол осы тақылеттес мұндай-мұндайдың артында тұрған «мән-мағына» дейді. Адам алдында мағыналы мақсат тұрғанда – дене өзі білмейтін қуат қорын ашады. Бүкіл алып-дөйлер, оның ішінде Қажымұқан да сол тасты «жай көтерем» деп бармаған. Ол «елім алдындамын, мен – қазақ балуанымын» деп барған. Сол сезім оның денесіне денесі білмейтін күш берді.

Франкл концлагерьден аман шыққан соң, бір нәрсені айтқан: «Адамнан бәрін алуға болады, тек бір нәрсені ала алмайсың – өз жағдайына деген өз көзқарасын таңдау еркін». Өз кезегінде, біз айта беретін «Күш картасы» да дәл осы таңдау еркін пайдаланған адамдардың географиясы-дүр!

Бірді айтып, бірге кетіп жатырмын. «Хикая – сөздің тұздығы», осы сөздерімнің дәлелі ретінде Қажымұқанның Шәуілдірде балуан тас көтеруі оқиғасын айтып өтпей болмас. Ілгеріде Мырзахмет Сүлейменов деген жергілікті милиция бастығы болған бір шиелілік азамат болыпты. Сол кісі 1940 жылдары Шәуілдірде тұрған шақтарында Қажымұқанмен қатты араласып жүреді. Оның үйінің алдында сандықтай ғана көрінгенімен, аса ауыр арыстан тас болады екен. Ауылдың он шақты жігіті жабылып көрсе де, әлгі тасты қозғалта алмайды. Бір күні ойда-жоқта Қажымұқан сол үйге келе қалады. Мырзахмет балуанның намысқой ділінде ойнап, кейіген кейіппен:

– Құдай маған осы тасты алып тастайтын Рүстемдей бір дәуді бермеді?! – дейді.

Ым астарын түсінген Қажы баба:

– Рүстем ауылыңда жүргенде неден састың? – деп бұл да оған әзілін атып жібереді. Содан сол әлгі тасты жерден жұлып алып, сәл шайқай, бірнеше қадам жерге лақтырады. Болжам бойынша, ол тастың салмағы 30-40 пұттың айналасы болыпты. Оны ең кемі 30 пұт дегенің өзінде 500 келіден кем емес. Ал, ойлан!

Бірақ бұл Қажыекеңнің шау шартқан, жетпістің үстіндегі қарт дәуірі болғандықтан, біраз ауырсынып жүрсе керек. Өзі де кейін сұрағандарға:

– Әй, сол жолы белім бір шаншып қалып, екі-үш күн ауырып жүргенімді қайтесің! – депті. Мархаба!

– Сіз қазіргі кейбір сәнді коуч-психологтар сияқты емес, «потенциалист» деген ұғымды теріс мәнде көп қолданасыз. Неге?

– Бұл да Франкл ойлап тапқан термин. Мағынасы да өте қарапайым.

Потенциалист – бойында шексіз қуаты бар, бірақ сол қуатты жауапкершілікке жұмсамайтын адам. Таңдаудың алдына келгенде үнемі жеңілін таңдайды. «Адамдық борыш» деген сөзді естігенде, басын ала қашады. «Маған не, өзімнің мұң-мұқтажым өзіме жетіп жатыр» дейді. Қалай таныс па? Керек десеңіз жаңа түскен келін екеш келінге дейін ата-енесі, қайынаға-абысын, күйеуіне де қызмет қылуға міндетті емессің дейтін қаскөй идеологияның түпкі бұлақ-көзі, міне, қайдан? Борыш пен парызды мансұқтау идеологиясы! Тек қара басы ағарып, пұшпаққа жетсе, бүкіл әлеуеті ашылып, үлде мен бүлдеге оранып, бай, атақты хан-ханшайым болып өмір сүрсе болды!

Оған ешкім «жаман адам» деп айта алмайды. Ол заңды бұзбайды, жан баласын алдамайды. Бірақ Франклдің тілімен айтсақ, ол өмірін «зая» өткізеді. Себебі ішіндегі қазынаны өзімен бірге көрге алып кететін типаж өкілі.

Керісінше, Балуан тас – осы потенциалистің бетіне айна ұстайды. Жаңағыдай 30-40 пұт арқалаған адам өзін «Мен мұндай ауыртпалықты арқалай аламын» деп сезінді, сол сезімді жүзеге асырды. Потенциалист болса, «Мен мұндай жауапкершілікті арқалай аламын» деп сезіне тұра, ол ішкі түйсігін жүзеге асырмайды. Тасты жерде қалдырады. Образдап айтқанда, шамамен осындай енді!

– Біздің де философиядан оқығанымыз бар еді. Әйгілі Сократтың «ішімде екі Сократ бар» деген сөзін балуантасшылар жолымен қалай байланыстырар едіңіз?

– Бұл – потенциализм проблемасының өзегі.

Сократ айтты: «Ішімде екі Сократ отыр. Біріншісі – аңқау адамды суға апарып, суармай әкелетін сұмырай Сократ. Екіншісі – қара қылды қақ жаратын сұңғыла Сократ. Екеуінің біреуін жарыққа шығаруым керек».

Бұл не дегені? Бойындағы потенциал екі жаққа бірдей тартады. Ол потенциалды зұлымдыққа да, ізгілікке де жұмсауға болады. Екеуі де «мүмкін». Дегенмен екеуі бірдей «дұрыс» емес. Әлгі Франкл осыған «жауапкершілік» деп жауап берген-ді. Адам бойындағы потенциал – оны иеленушінің жеке меншігі емес. Ол – сенімге берілген аманат. Сократтың даналығы – адамзат игілігіне берілген аманат болды. Егер ол сол аманатты дұрыс жұмсамаса, аманатқа қиянат жасаған болар еді.

Балуан-баһадүр де дәл солай. Тоннаға жуық тасты еңсеретін тән – аманат! Ол аманатты ел алдында, ел үшін жұмсаған – нағыз палуан-жаусоғар. Жеке пайдасына жұмсаса – малман-жай нансоғар.

– Шәуілдірде сіздің бастамаңызбен ғасырға жуық уақыттан кейін Балуан тас рәсімі жаңғырды. Сол сәттуралы не дейсіз?

– Бұл ретте тағы да Франкілге жүгінсек. Франкекең «өткен заман» туралы ерекше айтқан. Ол «адам жасаған жақсы іс – өткен заманның архивіне кіреді, мәңгі сақталады, ешкім жоя алмайды» дейді. Бұл – тамаша ой. Яғни, Қажымұқан Шәуілдірде тасты еңсерген сәт – 1940-жылдардың архивінде мәңгі тіркелді. Ол сәтті ешкім жоя алмайды. Алайда сол сәттен кейін 86 жыл өтті. Рәсім болмады. Яғни, жаңа сәттер тіркелмеді. Архив толықтырылмады.

Наурыз айының 20-жұлдызы, 2026 жыл! Шәуілдір. «Балуан тас» экспедициясының бел ортасы! Ақмолалық ер Арман Сүлеймен алдына тасты алды. Ел үнсіз. Тас жерде жатыр! Қозғалмас, тұтас, ауыр.

Мен көпшілік алдына шықтым да: «Ареке, осы жерде бұрындары Қажымұқан атамыз осындай тас көтерген. Шәуілдірліктер атынан өтінемін, мына тасты тұғырына орнатып беріңіз» дедім.

Алыстан ат артып келген дүлейіміз тасқа жақындады. Белін бекітті. Тас жерден қозғалды. Тұғырына отырды. Сол сәтте 86 жылдық үзіліс бітті. Архивке жаңа сәт тіркелді. Ол сәтті де ешкім жоя алмайды.

Не дейміз, Франкл «мағыналы іс жасаған адам – өлімнен де күшті» дейді. Себебі ол іс қалады. Арман сол тасты тек бүгін желкелеген жоқ – ол болашаққа хабар жіберді: «Бұл жол жабылған жоқ, жалғасады» деген үшбу хабар.

– Түркістан сапарының жаңалығы көп-ақ. «Символдық Балуан тас» деген ұғымды ғылымға қостыңыздар. Бұл не?

– Итемген батырды білесіз бе? Ошақты руының жауынгері, Жоңғар шапқыншылығы заманындағы атақты сайыскер. Ол тас көтерді ме? Деректерде жоқ. Бірақ ел аузында «ауыр жүкті арқалаған, пілді жеңген» деп айтылады. Халқын да, заманды да арқалаған, жау біткенді жапырған!

Немесе Ясауи бабамыз. Алпыс үштен кейін жер астына түсті. «Пайғамбарымыз 63 жасқа дейін ғұмыр кешті, одан ұзақ тіршілік ұятым» деп. Жер астында отырып хикмет жазды. Сол хикметтер бүгін де оқылады.

Бұл – символдық балуан тас нышаннамалары! Тас жоқ, бірақ жүк бар. Жүк – рухани, зияткерлік, адамгершілік яки қорғаныстық жүк. Оны еңсеріп көтеру тасты еңсеріп көтеруден ауыр. Тасты бір рет арқалайсың, жерге қояды. Рухани жүкті өмір бойы арқалайсың!

Франклдің тілімен айтсам – символдық Балуан тас көтерген адам «мағынаны таңдаған» адам. Ол «маған оңай болсын» деп емес, «маған мәнді болсын» деп таңдаған. Екі таңдаудың арасы – жер мен көктей.

Біз бұл ұғым арқылы тікелей палуандарды ғана емес, рухани балуандарды да ұлықтау мәселесін күн тәртібіне шығарып отырмыз. Оның басты құндылығы сол. Бұл туралы таңды-таңға ұрып әңгімелей беруге болады! Ләкін шын маңыз-негіздемесін жіберіп алмасақ!

– Сапарда тастарды жасырған, ақпарат бермеген жағдайлар болыпты. Бұл жағдайларды сынайсыз ба?

– Жоқ. Сынамаймын. Отырардағы Ақтөбе мектебі директоры Қажымұқанның бір балуан тасын бізге көрсетпеді. «Алып кетеді» деп сескенді. Әлбетте, бірінші реакциям – ашу болды. Кейін ойландым.

Сол баяғы Франкл мұндай ситуациялардың себепкері «экзистенциялық вакуум» дейді. Адам өмірінің мәнін жоғалтқанда ішінде бос кеңістік пайда болады. Ол бостықты кейде меншік сезімі толтырады. «Бұл менікі» деген ой – жалғыздықтан, сенімсіздіктен туады.

Білуімізше, ол директор жаман адам емес. Ол – рухани байланысы үзілген адам. Тастың ортақ мұра екенін сезінбеді. Себебі ешкім үйретпеді. Мектепте физика оқытады, математика оқытады, «Сен кімсің, ата-бабаң не арқалады, ол мұра сенікі де» деп үйретпейді.

Осы үйретілмегендіктің атын Франкл дауыстап айтуға ұят бір ыңғайсыз сөзбен атап айдарлап қойды. Қайталап жатпай-ақ қояйын! Қолында қазына бар, бірақ оның аманат екенін білмейді. Өзінікі деп ойлайғандықтан, аманатты жасырады.

Бізге кінә артпай, ортақ мұраны бірге игілену мәдениетін қалыптастыру керек. «Балуан тас» жобасы – қазіргі осындай қасаң жүйені өзгертудің бір жолы.

– Адам баласы шынында да «мүмкін емес» дегенді жеңе ала ма? Бұл жай романтика емес пе?

– Романтика емес. Дерек! Тонналық тас арқаланды, бұл болды. Пілмен күрескен қазақ балуан-батырлары болды,бұл да факт және біреу емес 7-8 оқиға. Жер астына түсіп хикмет жазған Ясауилер болды! Концлагерьден аман шыққан Франкл сияқты Алжир-түрмелерден, НКВД подвалдарынан аман шыққан қазақ ерлері де көп.

Барлығында бір ортақ нәрсе бар. Олардың бәрі алдындағы «мүмкін емес» деген кедергіге қарап, бір таңдау жасады: «Мен мүмкін ету жағында тұрамын!».

Франкл: «Неліктен өмір сүретінін білген адам – кез келген жағдайда өмір сүре алады» деген-ді. Балуандар«неліктен» деген сұраққа жауабын білді. Ол «неліктен» – ел үшін, ұрпақ үшін, ар-намыс үшін – оны тік ұстады. Тас ауыр болса да, «неге, неліктеннің күші» одан да қуатты болды.

«Мүмкін емес» – соңғы шешім емес. Бастапқы ой ғана. Ол ойды өзгерту – адамның қолында! Тағы қайталап өтейін, «мүмкін еместі» балуан тас көтергенге айтпаңыз! Олар үшін бәрі де мүмкін!

– Жобаның болашағы қандай? Карта толық болғанда не өзгереді?

– Карта ешқашан толық болмайды. Бұл – жобаның кемшілігі емес, күші. Қазақстанның өз аумағы бар және қазақ ұлты жайлаған көршілес өлке-атыраптар бар, Моңғолия-Қытай, Иран, Ресей және басқалары!

Осы жерде тағы да Франклден цитата келтіре кетейін: «Адам болмысы үнемі болып тұруға міндетті, тоқырамауға тиіс» дейді. Ағылшынша, «Becoming» – үздіксіз болып кету, тоқтаусыз тұлғалану. Тоқтаған нәрсе – өледі.

«Қазақ күшінің картасы» да тоқтамайды. Ақтөбеден бастадық, Павлодардан өттік, Түркістанды аралап шықтық. Жаңа экспедициялар болады. Жаңа тастар табылады. Жаңа символдық палуандар анықталады. Ендігісі, жаңадан тастар да көтеріледі. Шәуілдір, әлі басы ғана!

Бірақ ең маңыздысы – карта емес. Карта – құрал. Мақсат – ұрпақтың рухын ояту. Жастардың-баланың алдына осы картаны қойып: «Мынау – ата-бабаңның «мүмкін» деп шегінбеген жерлері» деп айту. Сол бала «Мен де сол ұлы ұрпақтанмын» деп сезінсе – жеңдік.

Мәселенки, фәлсафада жиі тілге тиек етілетін жайттағыдай, Сократ ішіндегі екі дауыстың қайсысын таңдайтынын білді де даналықты таңдады. Сол таңдаудың жемісін бүгін де жеп отырмыз. Біздің балалар да сол таңдаудың алдына келеді. Оларға дұрыс таңдаудың картасын беру – біздің борышымыз!

Жазушы Тұрсынжан Шапайдың «Кілт пен құлып» деген тәмсілі бар. Кілт – кез келген құлыпты аша алады. Бәрін ашады. Әйткенімен бір күні тауға шығып қараса, ашылмаған құлып жоқ, бірақ іші бос. Ештеңе таппаған. Себебі өзіне арналған Құлыпты іздемеген. Потенциалист – дәл сол Кілт. Бәрін аша алады, тек мағыналы Құлыпты таппаса, ештеңе таппайды. Тиісінше, балаларымыз да өз мағынасын табуға тиіс. Осы «тиіс» біздің жұмысымыз!